Sẽ xây dựng giá trị nghệ thuật làm gốm của người Chăm ghi danh vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại
Đó là một trong các giải pháp để triển khai Đề án quản lý, bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể “Nghệ thuật làm gốm của người Chăm” giai đoạn 2025-2028 và những năm tiếp theo vừa được Ủy ban nhân dân tỉnh Khánh Hòa đã ban hành Quyết định số 2322/QĐ-UBND về việc phê duyệt ngày 03/12/2025. Đề án nêu được thực trạng thực hành nghệ thuật làm gốm của người Chăm ở tỉnh Khánh Hòa hiện nay về địa bàn cư trú của chủ nhân nghệ thuật làm gốm Làng gốm Bàu Trúc của người Chăm, nhận diện đặc trưng và giá trị của nghệ thuật làm gốm của người Chăm và thực trạng thực hành Nghệ thuật làm gốm của người Chăm ở tỉnh Khánh Hòa. Dự báo các yếu tố tác động đến bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể nghệ thuật làm gốm của người Chăm giai đoạn 2025 - 2030 và những năm tiếp theo. Triển khai chương trình hành động quốc gia về bảo vệ khẩn cấp nghệ thuật làm gốm của người chăm giai đoạn 2025 - 2030 và những năm tiếp theo. Đề án đưa ra các giải pháp để thực hiện các nhiệm vụ xây dựng và triển khai các dự án thành phần mang tính toàn diện, bền vững và phù hợp với điều kiện thực tế, các dự án Quản lý, bảo vệ và phát huy nghệ thuật làm gốm của người Chăm là di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp như: Truyền dạy nghệ thuật làm gốm; Nghiên cứu và tư liệu hóa nghệ thuật làm gốm; Phát triển thị trường và nâng cao giá trị kinh tế nghề làm gốm; Bảo vệ không gian văn hóa làng gốm Bàu Trúc; Hợp tác quốc tế; Hỗ trợ chính sách và tài chính nghệ thuật làm gốm Chăm; Đưa nghệ thuật làm gốm của người Chăm ghi danh vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại
Phân kỳ thời gian thực hiện gồm: Phân kỳ cứu nguy cơ cần bảo vệ khẩn cấp của di sản văn hóa phi vật thể Nghệ thuật làm gốm của người Chăm; Phân kỳ hướng đến việc ghi danh Nghệ thuật làm gốm của người Chăm là di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại; Các dự án thuộc lĩnh vực đầu tư xây dựng cơ sở hạ tầng phục vụ quản lý, bảo vệ và phát huy giá trị di sản Nghệ thuật làm gốm của người Chăm, đầu tư và xây dựng Cổng làng nghề gốm Bàu Trúc mang tính biểu trưng về gốm Bàu Trúc và văn hoá đặc trưng của người Chăm, tại vị trí cổng làng hiện có với diện tích 1200m2 . Bao gồm các hạng mục: Cổng làng Bàu Trúc, phù điêu nghệ thuật gốm Chăm, không gian trưng bày sản phẩm gốm Bàu Trúc … - Hình thành biểu tượng riêng biệt độc đáo của làng gốm truyền thống Bàu Trúc, đầu tư xây dựng con đường gốm, đầu tư xây dựng cải tạo và bảo vệ hồ Bàu Súc, cải tạo và chỉnh trang tuyến phố đi bộ, đầu tư xây dựng chợ gốm Bàu Trúc, đầu tư cải tạo tuyến phố ẩm thực và dịch vụ, đầu tư xây dựng Bảo tàng gốm Chăm Bàu Trúc, đầu tư xây dựng Trung tâm trưng bày sản phẩm và trình diễn nghệ thuật làm gốm người Chăm… Là lời chào thân thuộc của nhân dân Bàu Trúc đến với du khách. Mang vai trò như một thương hiệu của nghệ thuật gốm người Chăm ở Bàu Trúc trong thị trường du lịch tỉnh Khánh Hòa nói riêng và của cả nước nói chung.
Các giải pháp triển khai đề án bao gồm: Giải pháp về các hoạt động bảo vệ khẩn cấp đối với di sản văn hóa phi vật thể Nghệ thuật làm gốm của người Chăm; Giải pháp về nghiên cứu, sáng tạo, thiết kế mẫu mã và mở rộng thị trường tiêu thụ; Giải pháp về quản lý, quảng bá và trưng bày gốm Chăm; Giải pháp về nâng cao năng lực thực hành và chính sách đãi ngộ cho các nghệ nhân; Giải pháp về huy động và đầu tư kinh phí. Đề án phân công các sở ban ngành liên quan các nội dung để thực hiện đề án, đồng thời chủ trì, phối hợp với Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch chỉ đạo, triển khai thực hiện các dự án thành phần của đề án theo quy định của pháp luật hiện hành.
Có thể nói, di sản Nghệ thuật làm gốm của người Chăm liên quan đến nghề thủ công truyền thống làm gốm Chăm bằng tay và sử dụng các công cụ đơn giản. Chủ thể văn hóa và người thực hành chủ yếu là phụ nữ Chăm. Tri thức và kỹ năng làm nghề được trao truyền trong gia đình, dòng họ và cộng đồng. Việc trao truyền được thực hiện bằng biện pháp kể chuyện và thực hành hàng ngày. Di sản thu hút sự trao đổi và tương tác giữa những người thực hành nghề, các sinh hoạt xã hội và nâng cao vai trò của người phụ nữ Chăm trong xã hội hiện đại. Di sản gắn liền với nghệ thuật trình diễn dân gian, phong tục tập quán, tín ngưỡng, lễ hội, trong đó có các nghi lễ liên quan đến ông tổ nghề làm gốm của người Chăm (thần Po Klaong Can). Tuy nhiên, do nhiều nguyên nhân khác nhau cả chủ quan và khách quan, nghề gốm truyền thống của người Chăm đang có xu hướng biến đổi và mai một, thậm chí đứng trước nguy cơ biến mất. Do đó, việc UNESCO ghi danh Nghệ thuật làm gốm của người Chăm vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp là phương án tối ưu; cùng với việc công bố Chương trình hành động quốc gia về bảo vệ và phát huy giá trị văn hoá phi vật thể và những hỗ trợ và giải pháp tích cực của Chính phủ, chính quyền địa phương sẽ giúp cho di sản này được bảo vệ tốt hơn cho thế hệ sau. Bên cạnh đó, việc đề xuất các ý tưởng nhằm phục hồi, bảo vệ và phát huy các giá trị truyền thống để nghề gốm của Bàu Trúc có được vị thế tương xứng với giá trị văn hoá vốn có cũng như việc Quy hoạch chỉnh trang các phân khu chức năng trong làng nghề để xây dựng nên một không gian văn hóa đặc sắc, đậm đà bản sắc dân tộc và phát triển được kinh tế làng nghề gắn liền với phát triển du lịch là một viêc làm cấp thiết đòi hỏi phải có chiến lược ngắn hạn và lâu dài. Đi đôi với nó là các chính sách vận hành linh hoạt phù hợp với cơ chế kinh tế xã hội hiện nay, bảo vệ nét đặc thù riêng trong nghệ thuật làm gốm người Chăm ở Bàu Trúc là một nhiệm vụ ưu tiên trong chiến lược phát triển kinh tế của xã Ninh Phước nói riêng và tỉnh Khánh Hòa nói chung. Chính vì những lý do trên, việc xây dựng đề án Quản lý, bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hoá phi vật thể Nghệ thuật làm gốm của người Chăm là việc làm cần thiết và mang tính cấp bách, trước yêu cầu của một di sản mang tầm quốc tế.
Luyện Mạnh Cường – Trung tâm Xúc tiến ĐT,TM&DL Khánh Hòa